◷ 6 min leestijd
In deel 1 zagen we dat overprikkeling ontstaat als er meer binnenkomt dan een kind kan verwerken. Maar wat gebeurt er dan precies onder de motorkap? Prikkels lopen als stroom door een groot netwerk van zenuwen, en dat netwerk staat bij een kind nog stevig in de steigers. Zodra de dagen weer vol en gestructureerd worden, zoals bij de start van school, komt daar behoorlijk wat op af.
Het zenuwstelsel als een groot stroomnet
Je kunt je het zenuwstelsel voorstellen als het elektriciteitsnet van je kind. Overal lopen draden die signalen doorgeven, van de tenen tot in de hersenen en weer terug. Om die stroomdraden heen zit een isolatielaag, net zoals er rond een stopcontactkabel altijd een rubberen omhulsel zit. Die laag zorgt ervoor dat de signalen netjes hun weg volgen en niet overal tegelijk uitslaan. Bij een kind is die isolatie nog niet overal even dik. Daardoor komen prikkels rauwer en sneller binnen, en heeft je kind meer moeite om het geheel gedoseerd te houden.
Prikkelverwerking is filteren, en dat kost energie
De hele dag door is het brein bezig met sorteren. Wat is belangrijk, wat mag weg? Dat geluid van de kachel: negeren. De stem van de juf: oppikken. Dat filteren gebeurt razendsnel en meestal zonder dat je het merkt, maar het kost wel degelijk brandstof. Bij volwassenen loopt het filter grotendeels op de automatische piloot. Bij een kind moet er nog veel bewust bijgestuurd worden, waardoor er meer energie doorheen gaat. En als die energie opraakt, laat het filter het als eerste afweten. Dan komt ineens alles even hard binnen.
De emmer die overloopt
Ik gebruik graag het beeld van een emmer. De hele dag door druppelen prikkels erin: geluid, licht, drukte, emoties, inspanning. Tussendoor loopt de emmer weer wat leeg tijdens rustige momenten, een knuffel, of even niks hoeven. Zolang er meer uitloopt dan erbij komt, is er niks aan de hand. Maar op een drukke dag met weinig rustpunten stroomt de emmer sneller vol dan hij kan legen. Op het moment dat hem overloopt, zie jij de tranen of de boosheid. Het gaat dus zelden om dat ene laatste voorval, maar om alles wat er die dag al in zat.
Waarom de schoolstart alles op scherp zet
De overgang van vakantie naar school is een van de grootste omschakelingen van het jaar. Van uitslapen, vrij spelen en weinig moeten, naar vroeg op, stilzitten, luisteren, presteren en de hele dag in een groep zijn. Het lijf en het zenuwstelsel moeten in korte tijd wennen aan een compleet nieuw ritme. Nieuwe klas, nieuwe juf, nieuwe regels, nieuwe plek in de groep. Dat is spannend, ook voor een kind dat het hartstikke leuk vindt. Die eerste weken vragen simpelweg heel veel, en de emmer staat daardoor sneller vol dan je in de zomer gewend was.
Een groep is drukker dan we ons realiseren
Een klas vol kinderen is een van de meest prikkelrijke plekken die er zijn. Voortdurend geluid, beweging, wisselende opdrachten, wachten op de beurt, rekening houden met anderen. Je kind moet de hele dag zijn eigen impulsen inhouden en zich aanpassen aan wat de groep en de leerkracht vragen. Dat inhouden is misschien wel het meest vermoeiende van allemaal, want het gebeurt onafgebroken. Geen wonder dat er thuis, zodra die rem eraf mag, een golf naar buiten komt. Dat is geen onwil, dat is een leeggelopen accu die zich weer wil opladen.
Cortisol: het gaspedaal dat aan blijft staan
Als er veel op een kind afkomt, schakelt het lijf hoger. Er komt spanning vrij die helpt om alert te blijven, een soort ingebouwd gaspedaal. Dat is prima voor even, want daarna hoort het systeem weer terug te zakken naar de ruststand. Bij een lange, drukke periode blijft dat gaspedaal echter langer ingetrapt dan de bedoeling is. Je kind komt dan moeilijker tot rust, ligt 's avonds nog te draaien, of schiet overdag sneller in de stress. Het zenuwstelsel krijgt te weinig ruimte om te herstellen, en dat merk je aan het humeur.
Dagritme is de stille regelaar
Onder al die prikkels loopt een ritme dat veel bepaalt: wanneer je kind wakker is, honger krijgt, actief is en weer moe wordt. Dat ritme is als een dirigent die het hele lijf op de maat houdt. Vaste tijden voor opstaan, eten, buiten spelen en naar bed geven het zenuwstelsel houvast, waardoor het beter weet wanneer het gas mag geven en wanneer het mag terugschakelen. Raakt dat ritme in de war, door late avonden of onregelmatige dagen, dan wordt de prikkelverwerking meteen wankeler. De basis onder rust is dus verrassend praktisch: voorspelbaarheid.
Slaap is de grote opruimdienst
'S nachts ruimt het brein op wat er overdag is binnengekomen. Indrukken worden verwerkt, opgeslagen of weggegooid, en de emmer wordt als het ware geleegd voor een frisse start. Slaapt een kind te kort of te onrustig, dan begint het de volgende dag met een emmer die al half vol staat. Er hoeft dan minder bij te komen voordat hij overloopt. Zo kan een paar korte nachten op rij zich opstapelen tot een kind dat overal over struikelt. Goede, voldoende slaap is daarom een van de sterkste dingen die de prikkelverwerking ondersteunen.
Voeding levert de bouwstenen voor het netwerk
Dat hele stroomnet moet ergens van gebouwd en onderhouden worden. De vitamines en mineralen uit voeding werken daarbij als cofactoren, kleine meewerkers die de processen in het zenuwstelsel laten lopen. Een kind dat overslaat, weinig gevarieerd eet of vooral op snelle suikers draait, geeft dat netwerk minder om mee te werken. Ik zeg niet dat voeding alles oplost, want ritme en rust doen minstens zoveel. Maar het is wel een van de schakels die je in de hand hebt. In deel 3 kijken we concreet naar wat je zelf kunt doen, en in deel 4 naar de bouwstenen zelf.
Veelgestelde vragen
Waarom is mijn kind de eerste schoolweken zo prikkelbaar? Omdat de overgang van vakantie naar school in korte tijd een compleet nieuw ritme vraagt. Nieuwe indrukken, vroeg op, de hele dag in een groep. De emmer staat daardoor sneller vol.
Wat heeft slaap met overprikkeling te maken? Veel. 'S nachts verwerkt het brein de indrukken van de dag. Bij te weinig slaap begint je kind de dag met een emmer die al half vol is, en loopt die sneller over.
Kan een druk weekend doorwerken in de week erna? Zeker. Als het zenuwstelsel weinig hersteltijd krijgt, stapelt de belasting zich op. Een paar rustige dagen helpen om de emmer weer te legen.
Hoort deze gevoeligheid bij een bepaalde leeftijd? Je ziet het bij jonge kinderen vaak sterker, omdat hun zenuwstelsel nog volop rijpt. Met de jaren wordt de prikkelverwerking meestal rustiger en stabieler.
Een vraag of persoonlijk advies nodig? App ons gerust via WhatsApp, we denken graag met je mee. Stuur ons een bericht →
