◷ 7 min leestijd
In het vorige artikel zagen we dat zink en koper verschillend werk doen en tegelijk een deel van hun route naar binnen delen. En we eindigden met de constatering dat dat bij gewoon eten geen probleem is, omdat ze in voedingsmiddelen vrijwel altijd naast elkaar zitten.
Dat verdient uitwerking, want als je eenmaal ziet hoe consequent dat patroon is, kijk je anders naar je boodschappen. Dit artikel gaat over waar ze zitten, en waarom dat samen zit.
De voedingsmiddelen die allebei leveren
Oesters en schelpdieren. Dit is de absolute koploper voor allebei. Oesters, mosselen en krab leveren zowel zink als koper in ruime mate. Dat is ook de reden dat schelpdieren in voedingsleer altijd apart genoemd worden; ze zijn op mineralen buitengewoon rijk.
Orgaanvlees. Lever is voor koper misschien wel de sterkste bron die er is, en levert daarnaast flink wat zink. Eén portie lever per maand telt serieus mee.
Cashewnoten. Van alle noten zijn cashewnoten in koper het sterkst, en ze leveren tegelijk zink. Een handvol per dag is een van de makkelijkste manieren om er allebei iets van binnen te krijgen.
Zonnebloempitten en sesamzaad. Allebei goed in zink én koper. Tahin, gemaakt van sesamzaad, is daarmee een verrassend sterke mineraalbron die je zo door een dressing roert.
Volkorengranen. Havermout, speltbrood en tarwekiemen leveren beide mineralen, met wel het fytaatvoorbehoud waar ik zo op terugkom.
Peulvruchten. Kikkererwten, linzen en witte bonen leveren zink en koper naast elkaar.
Zie je het patroon? Dit zijn allemaal voedingsmiddelen waar een hoge concentratie aan mineralen in zit, en dat komt omdat ze bestaan uit weefsel of zaad waar de plant of het dier zijn mineralen in bewaart.
Waar vooral koper in zit
Een paar bronnen zijn specifiek sterk in koper. Pure chocolade en cacao staan hoog op de koperlijst; een paar stukjes pure chocolade levert serieus wat koper. Champignons, en dan vooral shiitake, leveren koper én doen weinig aan zink. Avocado, aardappel en zoete aardappel leveren bescheiden maar meetbaar koper. En groene bladgroenten doen mee.
Deze bronnen zijn interessant omdat ze de verhouding de andere kant op bewegen. Eet je veel vlees, dan leun je op zink; zet je er champignons en pure chocolade naast, dan komt koper er ook in.
Waar vooral zink in zit
Omgekeerd zijn er bronnen die vooral zink leveren. Rood vlees is daar het duidelijkste voorbeeld van: veel zink, en in een vorm die goed wordt opgenomen. Pompoenpitten zijn de sterkste plantaardige zinkbron. En kaas, vooral de lang gerijpte soorten, levert zink.
Iemand die vooral vlees en kaas eet en weinig noten, zaden, champignons en cacao, leunt dus naar de zinkkant. Dat is geen ramp, maar het laat wel zien waarom variatie hier praktisch nut heeft.
De rem die voor allebei geldt
Dan het punt dat ik niet kan overslaan: fytinezuur, ook wel fytaat. Dat zit in granen, peulvruchten, noten en zaden, en het is de vorm waarin een plant zijn fosforvoorraad voor de kiem bewaart.
Fytaat hecht zich in je darm aan mineralen en vormt daarmee verbindingen die je weer uitscheidt. Zink is daar bijzonder gevoelig voor, koper in wat mindere mate. En het vervelende is dat precies de voedingsmiddelen die rijk zijn aan deze mineralen ook het meeste fytaat bevatten.
Gelukkig hadden traditionele bereidingswijzen hier het antwoord al op. Weken van peulvruchten, noten en granen in water, en dat water weggooien, haalt een flink deel eruit. Kiemen zorgt dat de plant zijn eigen fytaat afbreekt omdat hij de fosfor nodig heeft. Zuurdesem is wat mij betreft het mooiste voorbeeld: de bacteriën breken tijdens het lange rijzen een groot deel van het fytaat af, waardoor zuurdesembrood aanzienlijk meer opneembare mineralen levert dan brood met gistrijzing. En fermenteren doet hetzelfde bij tempeh en bij zuivel.
Dat is dus niet meer eten, maar anders bereiden. En het is een keuze die je één keer in de winkel maakt.
Wat de opname helpt
Er is ook een kant die meewerkt. Dierlijk eiwit in een maaltijd tilt de mineraalopname uit die hele maaltijd omhoog, ook uit de plantaardige bestanddelen ervan. Pompoenpitten over een salade met ei of kaas leveren dus meer op dan diezelfde pitten in een maaltijd zonder eiwitbron.
En organische zuren helpen mee. Een scheut citroensap over je groente, azijn in je dressing, of gefermenteerde groente als bijgerecht maakt mineralen beter beschikbaar.
Wat een gewone dag oplevert
Om het concreet te maken, is het aardig om eens langs een doordeweekse dag te lopen. De referentiewaarden op Europese etiketten zijn 10 milligram zink en 1 milligram koper per dag, dus daar zetten we het tegen af.
Een ontbijt van havermout met een handvol gemengde noten en zaden levert van allebei een flink deel. Een lunch met zuurdesembrood, kaas en een gekookt ei tikt vooral aan de zinkkant aan. Een avondmaaltijd met kikkererwten, champignons en olijfolie doet vooral de koperkant. En twee stukjes pure chocolade na het eten zetten daar nog eens wat koper bovenop.
Je ziet hoe die verhouding zich over een dag vanzelf uitmiddelt zodra er variatie in zit. En je ziet ook waar het scheef zou kunnen gaan: een dag die alleen uit vlees, kaas en wit brood bestaat, leunt sterk naar de zinkkant en levert weinig van de koperbronnen.
Bewaren en bereiden
Nog twee praktische punten die bij mineralen vaak vergeten worden. Mineralen zijn, anders dan vitaminen, niet gevoelig voor hitte of licht. Je kookt ze niet kapot. Wat wel gebeurt, is dat ze oplossen in je kookvocht, want het zijn zouten.
Kook je groente in ruim water en giet je dat weg, dan gaat daar een deel van je mineralen mee de gootsteen in. Stomen, roerbakken, of koken in weinig water en dat vocht gebruiken als basis voor een saus of soep, houdt het binnen. Dat geldt net zo goed voor het kookvocht van peulvruchten, met het voorbehoud dat je weekwater wél weggooit vanwege het fytaat.
En bewaar noten en zaden koel en donker in een gesloten pot. Niet vanwege de mineralen, maar vanwege de vetten die erin zitten; die worden in een warme kast op den duur ranzig, en dan eet je ze niet meer op.
Waarom de verhouding op je bord vanzelf klopt
Dit is waar ik naartoe wilde. Als je bovenstaande lijstjes over elkaar heen legt, zie je dat vrijwel elk mineraalrijk voedingsmiddel allebei de mineralen levert, in verhoudingen die in de natuur vastliggen.
Een plant of een dier kan zijn weefsel niet opbouwen zonder allebei. De enzymen die ik in het vorige artikel noemde, bestaan ook in planten en in andere dieren. Wat je eet, is dus altijd weefsel waarin die verhouding al verwerkt zit.
Dat is precies waarom een scheve verhouding in de praktijk bijna alleen ontstaat door een los supplement. In de natuur bestaat zink zonder koper eenvoudigweg niet.
Hoe je dit praktisch op je bord krijgt
Varieer je noten en zaden. Niet alleen amandelen, maar een mix met cashewnoten, pompoenpitten, zonnebloempitten en sesamzaad. Dat regelt de verhouding in één keer.
Zet champignons vast in je week. Goedkoop, veelzijdig, en een van de weinige bronnen die vooral koper levert.
Eet gerust wat pure chocolade. Een paar stukjes van zeventig procent of hoger is een serieuze koperbron.
Kies zuurdesembrood. Eén keuze in de winkel, meer opneembare mineralen uit je dagelijkse brood.
Week je peulvruchten en spoel blikgroenten goed af.
Eet af en toe schelpdieren. Een pan mosselen om de paar weken is voordelig, snel klaar en op mineralen moeilijk te verslaan.
In het volgende artikel maak ik hier een praktische week van en ga ik in op de vraag wat je doet als je toch iets gebruikt waar zink in zit.
Dit is deel 2 van een reeks van 4. In het laatste deel, Zink en koper samen: waar je op let bij een brede basis, lees je welke producten hierbij passen.





