◷ 7 min leestijd
In het vorige artikel zagen we waar zink in je lichaam werkt: in honderden enzymen, in de zinkvingers waarmee je hormonen je DNA aansturen, en in de methylering. En we zagen dat er geen voorraadkast is, waardoor de dagelijkse aanvoer meer telt dan bij veel andere stoffen.
Dan nu de bronnen. En hier moet ik meteen een voorbehoud maken dat bij geen enkel ander mineraal zo zwaar weegt: wat op papier in je eten zit, is bij zink lang niet altijd wat je ervan opneemt.
De sterkste bronnen
Oesters staan met grote afstand bovenaan. Een paar oesters leveren een veelvoud van wat je op een dag gebruikt. Geen alledaagse kost, maar het is wel het voorbeeld dat laat zien hoe sterk schelpdieren hierin zijn.
Rood vlees is in de praktijk de belangrijkste bron. Rundvlees, lam en wild leveren flink wat zink, en wat net zo belangrijk is: het zit er in een vorm die goed wordt opgenomen.
Orgaanvlees zoals lever en hart zit in dezelfde categorie, en daar geldt hetzelfde voor.
Schaal- en schelpdieren zoals krab, garnalen en mosselen doen goed mee.
Kaas is een onderschatte bron, en dan vooral de harde, lang gerijpte soorten.
Dan de plantaardige kant. Pompoenpitten zijn daar de sterkste in, gevolgd door hennepzaad, sesamzaad, cashewnoten en pijnboompitten. Peulvruchten zoals kikkererwten, linzen en bonen leveren ook serieus zink. En volkorengranen, havermout en tarwekiemen doen mee.
Dat ziet er dus best breed uit. En toch is er een reden waarom plantaardige eters in zinkadviezen apart genoemd worden.
Fytaat: de rem op de opname
Hier komt het punt waar dit artikel om draait. Granen, peulvruchten, noten en zaden bevatten fytinezuur, ook wel fytaat genoemd. Dat is de vorm waarin een plant zijn fosforvoorraad voor de kiem opslaat.
Fytaat heeft een sterke neiging om zich in je darm aan mineralen te hechten. Zink is daar bijzonder gevoelig voor. Zit er veel fytaat in dezelfde maaltijd, dan vormen die twee een verbinding die je gewoon weer uitscheidt. Het zink zat er dus wel in, maar het kwam er niet doorheen.
Het bijzondere is dat precies dezelfde voedingsmiddelen die veel zink bevatten, ook het meeste fytaat bevatten. Een volkorenbrood levert zink én de rem erop, in dezelfde hap. Dat is de reden dat de opname uit een overwegend plantaardig voedingspatroon een stuk lager uitvalt dan uit een gemengd patroon, soms wel de helft.
Wat je aan dat fytaat kunt doen
Gelukkig is dit een van die onderwerpen waar traditionele bereidingswijzen het antwoord al hadden, lang voordat iemand wist wat fytaat was.
Weken. Peulvruchten, noten en granen een nacht in water laten staan en dat water weggooien, haalt een flink deel van het fytaat eruit.
Kiemen. Zodra een zaadje begint te ontkiemen, breekt de plant zijn eigen fytaatvoorraad af, want hij heeft de fosfor nodig. Gekiemde peulvruchten en granen zitten daardoor gunstiger.
Zuurdesem. Dit vind ik het mooiste voorbeeld. De bacteriën in een zuurdesem breken tijdens het lange rijzen een groot deel van het fytaat af. Zuurdesembrood levert daardoor aanzienlijk meer opneembaar zink dan brood met gistrijzing. Daar hoef je dus niets extra's voor te doen; je kiest alleen een ander brood.
Fermenteren. Hetzelfde geldt voor tempeh en voor gefermenteerde zuivel. Het fermentatieproces doet het werk.
Dit is wat mij betreft de meest bruikbare les uit dit hele artikel. Niet meer eten, maar anders bereiden.
Wat de opname juist helpt
Er is ook een kant die meewerkt. Dierlijk eiwit tilt de opname van zink uit een maaltijd omhoog, ook van het plantaardige zink dat er in diezelfde maaltijd in zit. Een handjevol pompoenpitten over een salade met ei of kaas levert daardoor meer op dan diezelfde pitten in een maaltijd zonder eiwitbron.
Ook organische zuren helpen. Een scheut citroensap of azijn over je groente of door je dressing maakt mineralen beter beschikbaar. Dat is een van die kleine gewoontes die niets kosten en op de lange duur optellen.
Wat de opname nog meer tegenhoudt
Naast fytaat zijn er twee dingen om te weten.
Het eerste is dat zink, koper en ijzer voor een deel dezelfde transportroute door je darmwand gebruiken. Ze zitten elkaar dus in de weg als er in één keer veel van één binnenkomt. Dat speelt niet of nauwelijks bij gewone voeding, want daar zijn de hoeveelheden bescheiden. Het speelt wel bij losse supplementen in hoge doseringen, en daar kom ik in het volgende artikel op terug.
Het tweede is calcium in grote hoeveelheden, dat ook iets aan de zinkopname doet. Ook dat speelt vooral bij supplementen en niet bij een glas melk.
Wat je aan je huid, haar en nagels ziet
Hier wil ik even bij stilstaan, omdat het de reden is dat zink in zoveel verhalen over huid en haar opduikt. In het eerste artikel noemde ik al dat je lichaam bij een krappe aanvoer gaat herverdelen, en dat huid, haar en nagels in die rangorde niet vooraan staan.
Dat is ook logisch als je kijkt naar wat die weefsels doen. Ze vernieuwen zich voortdurend, en dat vraagt om celdeling, om de aanmaak van eiwitten en om het aanmaken van structuurmateriaal. Dat zijn precies de processen waarin enzymen met zink in hun hart het werk doen. Een weefsel dat zichzelf constant moet opbouwen, is daarom gevoeliger voor wat er aan de aanvoerkant gebeurt dan een weefsel dat vooral onderhouden wordt.
Wat ik daar meteen bij wil zeggen, want dat hoort erbij: dit is geen reden om uit het uiterlijk van je nagels conclusies te trekken over je mineraalstatus. Daar zijn veel te veel andere verklaringen voor. Het is wel een reden om die weefsels te zien als wat ze zijn, namelijk de plekken met het hoogste verbruik.
Hoe je dit praktisch op je bord krijgt
Zet pompoenpitten vast in je keuken. Over de salade, door de yoghurt, als tussendoor. Het is de makkelijkste plantaardige zinkbron die er is en hij past overal in.
Kies zuurdesembrood. Eén keuze in de winkel, en je opname uit je dagelijkse brood gaat omhoog.
Week je peulvruchten. Kook je met gedroogde bonen of linzen, laat ze dan een nacht weken en giet dat water weg. Gebruik je blik, spoel ze dan goed af.
Zet een eiwitbron bij elke maaltijd. Ei, vis, vlees, kaas of peulvruchten. Dat helpt de opname en is sowieso een goede gewoonte.
Varieer met schelpdieren. Mosselen zijn voordelig, snel klaar en zinkrijk. Een pan mosselen om de paar weken telt echt mee.
Doe er zuur bij. Citroensap over je groente, azijn in je dressing.
Als je plantaardig eet
Dan vraagt zink wat meer aandacht, en dat is gewoon eerlijk om te benoemen. Je bronnen bevatten fytaat en je mist het dierlijk eiwit dat de opname helpt. In veel adviezen wordt daarom voor plantaardige eters een hogere dagelijkse hoeveelheid aangehouden.
Wat daar het meeste helpt: week, kiem en fermenteer. Kies zuurdesem boven gistbrood en tempeh boven ongefermenteerde soja. En zet pompoenpitten, cashewnoten en hennepzaad standaard op je boodschappenlijst.
In het volgende artikel kijken we naar de getallen: wat is gebruikelijk per dag, waar ligt de bovengrens, en waarom is die grens bij zink wel degelijk relevant.
Dit is deel 2 van een reeks van 4. In het laatste deel, Hoeveel zink per dag: waar je op let bij een brede basis, lees je welke producten hierbij passen.




